{"id":155,"date":"2026-10-12T18:18:07","date_gmt":"2026-10-12T18:18:07","guid":{"rendered":"https:\/\/www.odak.net\/?p=155&lang=en"},"modified":"2026-10-12T18:29:57","modified_gmt":"2026-10-12T18:29:57","slug":"challenger-ve-uretken-yapay-zeka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.odak.net\/?p=155&lang=tr","title":{"rendered":"Challenger facias\u0131, \u00fcretken yapay zeka hakk\u0131nda ne \u00f6\u011fretiyor?"},"content":{"rendered":"\n
\"Kennedy
Foto\u011fraf NASA, Unsplash<\/figcaption><\/figure>\n\n\n

1986’daki Challenger f\u0131rlatmas\u0131ndan \u00f6nceki gece Morton Thiokol m\u00fchendisleri, meki\u011fin O-ring contalar\u0131n\u0131n so\u011fukta daha k\u00f6t\u00fc performans g\u00f6sterece\u011fi konusunda uyar\u0131da bulundu. \u00d6ng\u00f6r\u00fclen s\u0131cakl\u0131k 26 ile 29 derece Fahrenheit aras\u0131ndayd\u0131 ve meki\u011fin daha \u00f6nce u\u00e7tu\u011fu her \u015feyin \u00e7ok alt\u0131ndayd\u0131. Uyar\u0131 karar vericilere slaytlar halinde ula\u015ft\u0131 ve slaytlar m\u00fchendislerin bildiklerini d\u00fczle\u015ftirdi.<\/p>\n\n

Deniz Tun\u00e7alp’in Journal of Management History’de yay\u0131mlanan yeni makalesi, kurumlar\u0131n bu \u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc \u00fcretken yapay zeka ile tekrarlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunuyor. Teknoloji yeni, arkas\u0131ndaki bask\u0131 eski. Y\u00f6neticiler k\u0131sa ve hemen harekete ge\u00e7ilebilir brifingler istiyor ve bunlar\u0131 sunan her ara\u00e7, brifingin neyi d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rakaca\u011f\u0131na sessizce karar veriyor.<\/p>\n\n

Slaytlarda ne ters gitti<\/h2>\n\n

Makale Rogers Komisyonu raporundan, Diane Vaughan’\u0131n NASA \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan ve Edward Tufte’nin slaytlar\u0131n kendisine dair analizinden yararlan\u0131yor. Madde i\u015faretli bir slayt olas\u0131l\u0131ksal ve do\u011frusal olmayan bir ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmeyi ta\u015f\u0131yamazd\u0131. Bu y\u00fczden m\u00fchendisler kesin kan\u0131ttan yoksun g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. 13 grafikli sunum, O-ring hasar\u0131 olmayan u\u00e7u\u015flar\u0131n s\u0131cakl\u0131k verilerini de d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rakt\u0131. So\u011fuk ile ar\u0131za aras\u0131ndaki ba\u011f\u0131 g\u00f6sterecek kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma b\u00f6ylece ortadan kalkt\u0131. \u0130spat y\u00fck\u00fc de yer de\u011fi\u015ftirdi. Y\u00f6neticilerin art\u0131k f\u0131rlatman\u0131n g\u00fcvenli oldu\u011funu g\u00f6stermesi gerekmiyordu, m\u00fchendisler ise f\u0131rlatman\u0131n tehlikeli oldu\u011funu kan\u0131tlamak zorundayd\u0131.<\/p>\n\n

Yapay zekada ayn\u0131 \u00f6r\u00fcnt\u00fc<\/h2>\n\n

\u00d6nce bir modelin ayn\u0131 anda ne kadar okuyabildi\u011fine bak\u0131n. Bir belge modelin ba\u011flam penceresinden uzun oldu\u011funda bir\u00e7ok sistem ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fc okuyor ve atlad\u0131\u011f\u0131 k\u0131s\u0131mlar hakk\u0131nda hi\u00e7bir not d\u00fc\u015fmeden yine de kendinden emin bir \u00f6zet yaz\u0131yor. S\u0131n\u0131r\u0131n i\u00e7inde bile ara\u015ft\u0131rmalar, modellerin uzun girdilerin ortas\u0131ndaki bilgiyi daha zay\u0131f i\u015fledi\u011fini g\u00f6steriyor. Makale buna token temelli epistemik filtreleme (token-based epistemic filtering) diyor.<\/p>\n\n

Sonra s\u00fcrecte uzman\u0131n yeri var. Mata v. Avianca davas\u0131nda bir avukat i\u00e7tihat ara\u015ft\u0131rmas\u0131 i\u00e7in ChatGPT kulland\u0131 ve alt\u0131 uydurma at\u0131f i\u00e7eren bir dilek\u00e7e sundu. Makale buna algoritmik epistemik ikame (algorithmic epistemic substitution) diyor. Bu durum, \u00e7\u0131kt\u0131 nihai cevap say\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ve hi\u00e7bir uzman onu kontrol etmedi\u011finde ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n\n

Son olarak yapay zeka ara\u00e7lar\u0131, hatalar\u0131n h\u0131zla yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre\u00e7lerin i\u00e7inde yer al\u0131yor. Makale, Charles Perrow’un normal kazalar kuram\u0131n\u0131 izleyerek, karma\u015f\u0131k ve s\u0131k\u0131 ba\u011fl\u0131 sistemlerin y\u00f6netim ne isterse istesin bir miktar ar\u0131za \u00fcretece\u011fini savunuyor.<\/p>\n\n

D\u00f6ng\u00fc nas\u0131l kuruluyor<\/h2>\n\n

Makalenin modeli bir d\u00f6ng\u00fc. Sadele\u015ftirme bask\u0131s\u0131, kurumu sadele\u015ftiren bir ara\u00e7 benimsemeye y\u00f6neltiyor. Ara\u00e7 filtreliyor ve \u00e7\u0131kt\u0131s\u0131 eksiksiz ve kendinden emin g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ona dayanan kararlar yeterince s\u0131k i\u015fe yar\u0131yor ve insanlar kontrol\u00fc b\u0131rak\u0131yor. Vaughan bunu NASA’da sapman\u0131n normalle\u015fmesi olarak adland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k b\u00fcy\u00fcyor. Sonunda bir ar\u0131za geldi\u011finde, nedeni d\u00fczenin i\u00e7ine yerle\u015fmi\u015f olsa da daha \u00f6nce hi\u00e7 ya\u015fanmam\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Yararlar hemen g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, riskler gizli kal\u0131r. Bu y\u00fczden kurumlar tarihi bilseler bile benimsemeye devam ediyor.<\/p>\n\n

Arg\u00fcman\u0131n ge\u00e7erli oldu\u011fu yerler<\/h2>\n\n

Arg\u00fcman ko\u015fulludur. En g\u00fc\u00e7l\u00fc bi\u00e7imde, riski y\u00fcksek, uzmanl\u0131\u011fa dayanan ve zaman bask\u0131s\u0131 alt\u0131ndaki kararlar i\u00e7in ge\u00e7erli. Sa\u011fl\u0131k, hukuk, finans ve g\u00fcvenli\u011fi kritik m\u00fchendislik bunlara \u00f6rnek. Rutin i\u015fler, beyin f\u0131rt\u0131nas\u0131 ve kolay do\u011frulanabilir sorular i\u00e7in makale, yararlar\u0131n riskleri a\u015fabilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Makale ayn\u0131 zamanda kavramsal bir \u00e7al\u0131\u015fma, dolay\u0131s\u0131yla modelin deneysel olarak s\u0131nanmas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n\n

Ne yapmal\u0131<\/h2>\n\n

Makale, epistemik dayan\u0131kl\u0131l\u0131k uygulamalar\u0131 ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi bir dizi \u00f6neri sunuyor. Kontrol\u00fc riske, karar\u0131n geri al\u0131nmas\u0131n\u0131n ne kadar zor oldu\u011funa, uzmanl\u0131k bilgisine ne kadar dayand\u0131\u011f\u0131na ve sistemin kapsam\u0131n\u0131n ne kadar opak oldu\u011funa g\u00f6re ayarlay\u0131n. Bir ara\u00e7 girdinin tamam\u0131n\u0131 kapsad\u0131\u011f\u0131n\u0131 do\u011frulayam\u0131yorsa \u00e7\u0131kt\u0131s\u0131n\u0131 k\u0131smi bir \u00f6rnek say\u0131n ve bir uzmana inceletin. Sistemlerin girdinin hangi b\u00f6l\u00fcmlerini i\u015fledi\u011fini a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 bekleyin. Ba\u011f\u0131ms\u0131z alan uzmanlar\u0131ndan olu\u015fan k\u0131rm\u0131z\u0131 tak\u0131mlar kurun. Yapay zekan\u0131n taslak haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131, uzmanlar\u0131n inceleyip not d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc, ekibin yapay zekan\u0131n neyi ka\u00e7\u0131rm\u0131\u015f olabilece\u011fini tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve nihai karar\u0131n ikisini birle\u015ftirdi\u011fi i\u015f ak\u0131\u015flar\u0131 tasarlay\u0131n. \u00d6zetlerin ne s\u0131kl\u0131kla kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131na ve kimsenin do\u011frulay\u0131p do\u011frulamad\u0131\u011f\u0131na dair denetim izleri tutun.<\/p>\n\n

Makale \u00fcretken yapay zekadan ka\u00e7\u0131nmay\u0131 \u00f6nermiyor. Amac\u0131 yap\u0131sal dinamikleri g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u0131lmak, b\u00f6ylece kurumlar bunlara g\u00f6re harekete ge\u00e7ebilsin. Kapan\u0131\u015f c\u00fcmlesi riskleri k\u0131saca \u00f6zetliyor. Hayatlar, adalet ve kurumun varl\u0131\u011f\u0131 kararlara ba\u011fl\u0131 oldu\u011funda, makalenin deyi\u015fiyle “iyi bilmenin kestirme yolu yoktur.”<\/p>\n\n

Makalenin tamam\u0131n\u0131, Historical failures and epistemic accidents<\/a>, Journal of Management History’de okuyabilirsiniz. Ekibiniz yapay zeka ara\u00e7lar\u0131n\u0131 benimsiyorsa ve do\u011frulaman\u0131n nerede olmas\u0131 gerekti\u011fine karar vermek istiyorsan\u0131z, bize ula\u015f\u0131n<\/a>.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Deniz Tun\u00e7alp’in Journal of Management History’de yay\u0131mlanan yeni makalesi, Challenger f\u0131rlatma karar\u0131n\u0131 kurumlar\u0131n bug\u00fcn \u00fcretken yapay zekay\u0131 kullanma bi\u00e7imiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131yor.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":156,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-155","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t